Rölatif risk (RR) nedir?

2×2 tablo. Satırlar maruziyeti, sütunlar hastalığı gösterir:

Maruz kalanlarda insidans a/(a+b), maruz kalmayanlarda c/(c+d) olduğundan:

RR = [a/(a+b)] ÷ [c/(c+d)]

CDC ve Modül 19 ders notu aynı ölçüte risk oranı (risk ratio) da der; DSÖ "relative risk (also called the risk ratio)" biçiminde yazar. Mutlak karşılaştırma (fark) ile göreli karşılaştırma (oran) ayrımı aşağıda atfedilen risk başlığında ele alınmıştır.

Neden kohort ve deneysel araştırmalara özgü? RR insidans gerektirir; insidans ise hastalığı olmayan bir grubun izlenmesiyle elde edilir. Kohort araştırmasında araştırmacı maruz kalan ve kalmayan grupları belirleyip ileriye doğru izler, böylece her iki grupta yeni hastalık sıklığını ölçebilir. Vaka-kontrol araştırmasında ise hasta ve kontrol sayıları araştırmacı tarafından belirlendiği için satır toplamları toplumu yansıtmaz ve insidans hesaplanamaz — orada ölçüt odds oranıdır. Kesitsel araştırmalarda ise insidans değil prevalans ölçülür.

Yorum:

• RR = 1: maruziyet ile hastalık arasında ilişki yok
• RR > 1: maruziyet risk artırıcı (örn. RR = 4 → maruz kalanlarda hastalık 4 kat sık)
• RR < 1: maruziyet koruyucu (örn. RR = 0,25 → hastalık riski 4 kat düşük)

İstatistiksel anlamlılık. RR = 1, "ilişki yok" değeridir (sıfır hipotezi). %95 güven aralığı p = 0,05 kesimine karşılık gelir ve verilerle uyumlu RR değerlerinin aralığını gösterir; odds oranında olduğu gibi, bu aralık 1 değerini içeriyorsa ilişki istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmez. Dar aralık kestirimin kesin, geniş aralık belirsiz olduğunu gösterir.

Atfedilen risk ile ilişkisi. RR bir oran ölçütüdür — ilişkinin gücünü gösterir. Atfedilen risk (risk farkı) ise bir fark ölçütüdür: maruz kalanlardaki insidans eksi maruz kalmayanlardaki insidans. Atfedilen risk, maruziyet ortadan kaldırılsa önlenebilecek vaka sayısını verdiği için halk sağlığı önceliklendirmesinde kullanılır. Yüksek RR'li ama nadir bir maruziyet, düşük RR'li ama yaygın bir maruziyetten daha az vakadan sorumlu olabilir.

Örnek hesap. Bir kohort araştırmasında gürültülü ortamda çalışan 500 işçiden 80'inde, gürültüsüz ortamda çalışan 500 işçiden 20'sinde işitme kaybı gelişmiş olsun:

Maruz kalanlarda insidans 80/500 = 0,16; maruz kalmayanlarda 20/500 = 0,04.
RR = 0,16 / 0,04 = 4,0. Gürültüye maruz kalanlarda işitme kaybı 4 kat sıktır.
Atfedilen risk = 0,16 − 0,04 = 0,12 (yüzde 12 puan); yani maruziyet ortadan kalksa her 100 maruz işçide 12 vaka önlenebilir.

OR ile karşılaştırma. Aynı tabloda OR = (80 × 480)/(420 × 20) = 38.400/8.400 ≈ 4,57. Hastalık nadir olmadığı için (maruz grupta %16) OR, RR'den (4,0) daha uçta çıkmıştır. Bu, iki ölçütün nadir hastalık dışında birbirinin yerine kullanılamayacağını gösterir.