Cıva zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?
Kısa cevap
Cıvanın hedef organları sinir sistemi ve böbrektir. Kronik inorganik cıva zehirlenmesinin (hydrargyrismus) üç klasik bulgusu cıva stomatiti (salivasyon, gingivit, diş etinde cıva çizgisi), erethismus mercurialis (ajitasyon, emosyonel labilite, bellek ve kişilik değişikliği) ve tremor mercurialis'tir (parmak, dil ve ağız köşesinden başlayıp ekstremitelere yayılan entansiyonel tremor). İzlemde idrar, kan ve dışkıda cıva tayini yapılır.
Ayrıntı
Hedef organlar. ATSDR'ye göre cıvanın bütün formları sinir sistemini ve böbrekleri etkiler; elementel cıva buharına maruz kalan çalışanlarda tremor, koordinasyon bozukluğu, görme bozukluğu, öğrenme ve bellek bozukluğu ile duygudurum değişiklikleri görülmüştür. Meslek Hastalıkları Listesi A-6, cıvayı inorganik ve organik olmak üzere iki başlıkta ele alır ve tabloları ayrı verir.
İnorganik cıva — akut form (yükümlülük süresi 15 gün): ağızda metal tadı, salivasyon, cıva stomatiti; solunum yolları irritasyonu; dermatoz; kusma, kanlı diyare, bağırsak mukozasında nekroz; önce diürezde artma, sonra anüri, mesane tenezmi ve böbrek fonksiyon bozukluğu.
İnorganik cıva — kronik form: hydrargyrismus (yükümlülük süresi 1 yıl). Sınavda ezberlenmesi gereken üç eksen:
| Eksen | Ekteki bulgular |
|---|---|
| Ağız–diş (stomatit) | Salivasyon, gingivit, diş etlerinde cıva çizgisi, stomatit, sinüzit, diş dökülmesi, ağız kuruluğu, yutakta kızarıklık ("cıva yutağı") |
| Psişik (erethismus mercurialis) | Ajitasyon, fobiler, emosyonel labilite, dikkat ve bellek bozuklukları, kişilik değişikliği |
| Nörolojik (tremor mercurialis) | Parmak, dil ve ağız köşelerinden başlayıp ekstremitelere yayılan entansiyonel tremor, yazıda değişme; paresteziler (en çok gövdede ve ekstremitelerin distal kısımlarında); konuşma bozuklukları, kekeleme (özellikle fısıltılı seslerde konuşma zorluğu) |
Bunlara karaciğer ve böbreklerde fonksiyon bozukluğu eklenir.
Organik cıva bileşikleri farklıdır. A-6'nın ikinci bölümüne göre akut/subakut formda (yükümlülük süresi 15 gün) inorganik zehirlenmenin belirtileri daha hafif görülür; buna anestezi, parestezi, motor felçler, görme ve konuşma bozuklukları eklenir. Kronik formda (yükümlülük süresi 1 yıl) tablo inorganik zehirlenme gibidir, ancak merkezi sinir sistemi bozuklukları irreversibldir — mevzuatın bu "geri dönüşsüz" ifadesi sınavda doğrudan sorulur.
Biyolojik izlem. Ekin A-6 notu: "Gerektiğinde idrar, kan ve dışkıda cıva miktarı tayini yapılır." ATSDR ayrıca saç ve ayak tırnağında ölçüm yapılabildiğini, ancak testlerin hangi cıva formuna maruz kalındığını ayırt edemediğini belirtir. Cıva, Kimyasal Yönetmeliğinin ekinde bağlayıcı biyolojik sınır değeri bulunan maddeler arasında değildir; orada yalnızca kurşun vardır.
Mesleki maruziyet sınır değerleri:
| Madde | TWA (8 saat) | Özel işaret |
|---|---|---|
| Cıva (buhar) (Hg olarak), CAS 7439-97-6 | TWA (8 saat) 0,05 mg/m³ | Özel işaretDeri |
| Cıva oksit ve cıva klorür dâhil iki değerlikli inorganik cıva bileşikleri (cıva olarak ölçülür) | TWA (8 saat) 0,02 mg/m³ | Özel işaret— |
Riskli işler: cıvalı maden cevherlerinin çıkarılması ve işlenmesi, cıva distilasyonu, amalgam üretimi, floresan lamba ve redresör tüpü yapımı, termometre–barometre–manometre imalatı ve onarımı, cıva akümülatörleri, cıva katotlu elektroliz (klor-alkali), şapka sanayiinde fötr yapımı, cıvalı fungisitlerle tahıl/tohum dezenfeksiyonu, dişçilikte amalgamla çalışma, foto laboratuvarları.
Kanserojenlik. IARC metil cıva bileşiklerini insanda olası kanserojen olarak sınıflar; inorganik cıva ve elementel cıvayı ise insanda kanserojenlik açısından sınıflandırılamaz kabul eder (ATSDR ToxFAQs).
Sınavda nasıl sorulur
ÖSYM tarzı soru
Kronik inorganik cıva zehirlenmesinde görülen "tremor mercurialis"in mevzuattaki tanımına göre tremor ilk olarak nerede başlar?
- AAlt ekstremitelerin proksimalinde
- BGövde kaslarında
- CParmak, dil ve ağız köşelerinde (doğru cevap)
- DGöz kapaklarında
- EBoyun kaslarında
Cevap CEk tremoru "parmak, dil ve ağız köşelerinden başlayıp ekstremitelere yayılan entansiyonel tremor" olarak tanımlar.
Son 17 İYH sınavında 'Ağır Metaller (Arsenik, Kurşun, Civa, Kadmiyum, Krom, Nikel, Mangan…) ve Sağlık Etkileri, Sınır Değerleri' konusundan 54 soru çıktı — tüm soruların %6,4'ü. Cıvada en sık tremor–erethismus–stomatit üçlüsü ve organik/inorganik ayrımı soruldu.
Sık karıştırılan
- 1
Erethismus ile eretizm-tremor ayrımı. Erethismus mercurialis psişik tablodur (ajitasyon, kişilik değişikliği); tremor mercurialis nörolojik bulgudur. İkisi ayrı satırlarda geçer.
- 2
Diş etinde cıva çizgisi ile kurşunda Burton çizgisi karıştırılıyor. Her iki metalde de diş eti çizgisi tanımlıdır; soru kökündeki metale dikkat edin.
- 3
Organik cıvada MSS hasarı geri dönüşsüzdür, inorganikte mevzuat böyle bir kayıt düşmez.
- 4
Buhar ile inorganik tuz sınır değerleri farklıdır: buhar 0,05 mg/m³ ve "Deri" işaretli, iki değerlikli inorganik bileşikler 0,02 mg/m³.
- 5
Cıvanın bağlayıcı biyolojik sınır değeri yoktur. Türk mevzuatında bağlayıcı biyolojik sınır değeri olan tek madde kurşundur.
İlgili kavramlar
Bu konudan çıkmış soruları çöz
Konu bazlı notlar, çıkmış sorular ve en çok çıkan konulara göre sıralanmış çalışma planı. Sınava kadar her gün 20 dakika yeter.
Hemen kayıt ol