Kurşun zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?
Kısa cevap
Kurşunun hedef organları sinir sistemi, kan yapıcı sistem ve böbreklerdir. Meslek Hastalıkları Listesi kronik kurşun zehirlenmesini (satürnizm) dört dönemde tanımlar: emilim, presatürnizm, satürnizm ve geç hastalık dönemi; tipik bulgular kurşun koliği, diş etinde Burton çizgisi, bazofil noktalı eritrositler, hipokrom anemi ve nervus radialis felcidir. Tanıda en iyi gösterge kanda kurşun düzeyidir.
Ayrıntı
Hedef organlar. Kurşun vücutta neredeyse her organı etkiler; ancak sınavda üç hedef sistem esas alınır: sinir sistemi (erişkinde de çocukta da birincil hedef), kan yapıcı sistem (hem sentezinin inhibisyonu → anemi) ve böbrek. ATSDR, uzun süreli maruziyette öğrenme, bellek ve dikkatte azalma ile "parmak, el bileği veya ayak bileğinde güçsüzlük" (ekstansör kas zayıflığı), anemi, böbrek hasarı ve özellikle orta-ileri yaşta kan basıncı artışı bildirir.
Mevzuattaki dönemleme. Meslek Hastalıkları Listesi A-11/a, kurşun ve kurşun tuzları ile olan zehirlenmeyi akut ve kronik olarak ayırır; kronik formu dört döneme böler. Bu dönemleme sınavda sıralama sorusu olarak çıkar:
| Dönem | Belirti ve bulgular |
|---|---|
| 1. Emilim dönemi | Klinik belirti yoktur. İdrarda ve kanda kurşun artmış; idrarda koproporfirin ve delta-aminolevülinik asit (ALA) artmış; kanda ALA-dehidraz aktivitesi azalmış, protoporfirin IX artmış; bazofil noktalı eritrositler artmış; hemoglobin azalmış; diş etlerinde Burton çizgisi olabilir |
| 2. Presatürnizm (kritik başlangıç) | Halsizlik, ajitasyon, baş ağrısı, baş dönmesi, kas gücünde azalma; iştahsızlık, kabızlık; ciltte soluk-gri renk (kurşun koloriti); normokrom veya hipokrom anemi |
| 3. Satürnizm (belirli zehirlenme) | Yukarıdakiler şiddetlenir; kurşun kolikleri; polinevrit — en çok nervus radialis felci; ensefalopati (baş ağrısı, kas krampları, meninjeal irritasyon bulguları, koma, kurşun eklampsisi) |
| 4. Geç hastalık dönemi | Kronik azotemik hipertansif nefrit; kronik ensefalopati; kronik mide-bağırsak bozuklukları; romatizmal şikâyetler (kurşun gutu) |
Akut form (yükümlülük süresi 1 ay): sindirim sistemi zararları (karın ağrısı, kusma), karaciğer ve böbrek fonksiyon bozukluğu, kramplar, şok. Kronik formun yükümlülük süresi 3 yıldır — sınavda en çok karıştırılan sayı budur.
Biyolojik izlem parametreleri. Ekin A-11/a notu açıkça şöyle der: "Kanda kurşun miktarı tayini, kurşun zehirlenmesi için en iyi indikatördür." Yanında kullanılan parametreler: bazofil granülasyonlu eritrositlerde artma, idrarda delta-aminolevülinik asit, idrarda koproporfirin, idrarda kurşun, kanda ALA-dehidraz, eritrositlerde protoporfirin IX. Şelatör ilaçla yapılan yükleme testi (provoke kurşun) geçirilmiş zehirlenmelerin tanısında yardımcıdır.
Mevzuattaki bağlayıcı eşikler: bağlayıcı biyolojik sınır değer 70 µg Pb/100 ml kan; havadaki kurşunun haftada 40 saate göre hesaplanmış TWA'sı 0,075 mg/m³'ü aşarsa veya herhangi bir çalışanın kan kurşunu 40 µg Pb/100 ml'yi aşarsa tıbbi gözetim yapılır. Havadaki mesleki maruziyet sınır değeri inorganik kurşun için 0,15 mg/m³ TWA'dır.
Organik kurşun farklıdır. A-11/b (kurşun tetraetil, kurşun tetrametil) tablosu nörodavranışsal ve psikiyatrik bir tablo çizer: akut dönemde hipotermi, hipotansiyon, bradikardi ve psikoz (delirium tremens benzeri); kronik dönemde hipereksitabilite, uykusuzluk, miyalji, baş dönmesi, bulantı-kusma, hipotansiyon, tremor, hiperrefleksi, karaciğer ve böbrek zararları. Yani inorganik kurşunda anemi + kolik + radial felç, organik kurşunda psikoz ve tremor ön plandadır.
Kanserojenlik. IARC'ye göre inorganik kurşun insanda muhtemelen kanserojendir; organik kurşun bileşikleri için yeterli bilgi yoktur (ATSDR ToxFAQs). Türk mevzuatında kurşun, Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda SGÖ Yönetmeliğinin ekindeki sınır değer listesinde yer almaz.
Sınavda nasıl sorulur
ÖSYM tarzı soru
Meslek Hastalıkları Listesine göre kronik kurşun zehirlenmesinin "presatürnizm" döneminde aşağıdakilerden hangisi beklenmez?
- AKabızlık ve iştahsızlık
- BCiltte soluk-gri renk (kurşun koloriti)
- CHipokrom anemi
- DNervus radialis felci (doğru cevap)
- EHalsizlik ve kas gücünde azalma
Cevap DPolinevrit ve nervus radialis felci, presatürnizm değil satürnizm (belirli zehirlenme) dönemi bulgusudur.
Son 17 İYH sınavında 'Ağır Metaller (Arsenik, Kurşun, Civa, Kadmiyum, Krom, Nikel, Mangan…) ve Sağlık Etkileri, Sınır Değerleri' konusundan 54 soru çıktı — tüm soruların %6,4'ü ve tek konu başlığı olarak en yüksek pay. Kurşun bu grubun en sık sorulan metalidir.
Sık karıştırılan
- 1
Emilim döneminde klinik belirti yoktur. Bu dönemde yalnızca laboratuvar bulguları vardır; "erken belirti olarak kolik görülür" ifadesi yanlıştır.
- 2
En iyi biyolojik gösterge kanda kurşun, idrarda kurşun değil. İdrarda kurşun ve idrarda ALA yardımcı parametrelerdir.
- 3
40 ile 70 karıştırılıyor. 40 µg/100 ml tıbbi gözetimi başlatan değer, 70 µg/100 ml bağlayıcı biyolojik sınır değerdir.
- 4
Kurşun felci motor, duyusal değil. Tipik olarak ekstansörleri tutar (düşük el); nervus radialis en sık etkilenen sinirdir.
- 5
Yükümlülük süresi akutta 1 ay, kronikte 3 yıldır. Akut süreyi kronik için yazmak sık yapılan hatadır.
Sınır değer
Kurşun için dört ayrı sayı vardır ve sınavda bunlar birbirinin yerine konularak sorulur:
| Değer | Sayı |
|---|---|
| İnorganik kurşun ve bileşikleri, TWA (8 saat) | 0,15 mg/m³ |
| Tetraetil kurşun (Pb olarak), TWA | 0,075 mg/m³ (Deri işaretli) |
| Tetrametil kurşun (Pb olarak), TWA | 0,075 mg/m³ (Deri işaretli) |
| Kanda bağlayıcı biyolojik sınır değer (PbB) | 70 µg Pb/100 ml kan |
Organik kurşun bileşiklerinin sınır değeri inorganik olandan iki kat daha katıdır (0,075'e karşı 0,15) ve ikisi "Deri" işaretlidir — bu işaret, maddenin vücuda önemli miktarda deri yoluyla geçebileceğini gösterir. Yani solunum koruması tek başına yeterli değildir.
Tıbbi gözetim eşikleri. Şu iki durumdan biri varsa tıbbi gözetim yapılır:
- Havadaki kurşunun, haftada 40 saat çalışma süresine göre hesaplanmış zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyonu 0,075 mg/m³'ten fazla ise,
- Çalışanlardan herhangi birinin kanındaki kurşun seviyesi 40 µg Pb/100 ml kandan fazla ise.
Dikkat: gözetim eşiği (40 µg/100 ml) ile bağlayıcı biyolojik sınır değer (70 µg/100 ml) farklıdır. 40 aşıldığında gözetim başlar; 70 aşılamaz. Biyolojik izleme, absorbsiyon spektrometri veya eşdeğer sonucu veren başka bir metot kullanılarak kanda kurşun seviyesinin (PbB) ölçümünü de kapsar.
Ekteki temel tanımlar:
- TWA: 8 saatlik belirlenen referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama.
- STEL: Başka bir süre belirtilmedikçe, 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınır değeri.
- CEILING (tavan değer): Çalışma süresinin herhangi bir bölümünde aşılmaması gereken maruziyet sınır değeri.
- mg/m³: 20 °C sıcaklıkta ve 101,3 kPa (760 mm civa) basınçtaki 1 m³ havada bulunan maddenin miligram cinsinden miktarı.
- ppm: 1 m³ havada bulunan maddenin mililitre cinsinden miktarı (ml/m³).
Kurşun satırında STEL ve tavan değer boştur — kurşun için yalnızca 8 saatlik TWA belirlenmiştir.
Sınır değer sorusu. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmeliğe göre kurşunla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İnorganik kurşun için TWA 0,075 mg/m³, kanda bağlayıcı sınır değer 40 µg/100 ml'dir
B) İnorganik kurşun için TWA 0,15 mg/m³, kanda bağlayıcı biyolojik sınır değer 70 µg Pb/100 ml kandır ✓
C) İnorganik kurşun için TWA 0,15 mg/m³, kanda bağlayıcı sınır değer 40 µg/100 ml'dir
D) Tetraetil kurşun için TWA 0,15 mg/m³'tür ve deri yoluyla geçiş söz konusu değildir
E) Kurşun için yalnızca 15 dakikalık STEL değeri belirlenmiştir
Doğru cevap: B. C şıkkındaki 40 µg değeri bağlayıcı sınır değil, tıbbi gözetim eşiğidir.
Sınır değerlerde sık karıştırılan:
- 0,15 ve 0,075 karıştırılıyor. 0,15 mg/m³ inorganik kurşun; 0,075 mg/m³ tetraetil/tetrametil (organik) kurşundur.
- 40 µg/100 ml ile 70 µg/100 ml karıştırılıyor. 40 → tıbbi gözetim başlangıç eşiği; 70 → aşılamaz bağlayıcı biyolojik sınır değer.
- Havadaki tıbbi gözetim eşiği 0,075 mg/m³'tür, sınır değer olan 0,15 değil — ve bu eşik haftada 40 saate göre hesaplanır.
- "Deri" işareti solunum dışı yolu işaret eder; kişisel koruyucu seçiminde cilt koruması da gerekir.
İlgili kavramlar
Bu konudan çıkmış soruları çöz
Konu bazlı notlar, çıkmış sorular ve en çok çıkan konulara göre sıralanmış çalışma planı. Sınava kadar her gün 20 dakika yeter.
Hemen kayıt ol