Pnömokonyoz nedir?

Mevzuattaki tanım: "Pnömokonyoz (Akciğer Toz Hastalığı): Akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık." Tanımın iki unsuru vardır: birikim ve buna karşı gelişen doku reaksiyonu. Yalnızca tozun akciğere ulaşması yetmez.

Karşıt kavram: inert toz: "Solunumla akciğerlere ulaşmasına rağmen akciğerlerde yapısal ve/veya fonksiyonel bozukluk yapmayan tozlar." İnert toz tanım gereği pnömokonyoz yapmaz. Sınavda toz sınıflandırması sorulduğunda ölçüt biyolojik etkidir: inert, fibrojenik, toksik, alerjik, radyoaktif, kanserojen.

Solunabilir toz fraksiyonu: aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron büyüklüğünde kristal veya amorf yapıda toz ile çapı üç mikrondan küçük, uzunluğu çapının en az üç katı olan lifsi tozlar. Lifsi tozlar ise ayrıca ilgili maddede tanımlanır: uzunluğu beş mikrondan daha büyük, eni üç mikrondan daha küçük ve boyu eninin üç katından büyük parçacıklar.

Meslek hastalığı olarak kabulü. Pnömokonyozlar, Meslek Hastalıkları Listesinin C Grubunda — "Pnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıkları" — yer alır. Kabul şartları ilgili maddede düzenlenir:

• Sigortalının, havasında pnömokonyoz yapacak yoğunluk ve nitelikte toz bulunan yer altı veya yer üstü işyerlerinde toplam olarak en az üç yıl çalışmış olması şarttır. "Toplam olarak" ibaresi önemlidir: süre farklı işyerlerinde geçirilmiş olabilir.
• Havasında yüksek yoğunlukta ve pnömokonyoz yapacak nitelikte toz bulunan işyerlerinde meydana gelmiş, klinik veya radyolojik bulgular ve laboratuvar muayeneleriyle süratli seyrettiği ve ağırlığı saptanmış olgularda, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun kararı ile üç yıllık süre indirilebilir.
• Pnömokonyoz değerlendirmeleri ILO standartları dikkate alınarak yapılır.

C Grubunda hangi türler var, yükümlülük süreleri ne? Ekin C Grubu dokuz kalem sayar. Orta sütundaki süre, o hastalık için yükümlülük süresidir — işten fiilen ayrıldıktan sonra hastalığın ortaya çıkması hâlinde mesleğinden ileri geldiğinin kabul edileceği azami süre:

Listeye ilişkin iki uyarı: kömür işçisi pnömokonyozu (antrakoz/KİP), baritozis, talkozis ve bagassozis ekte bu adlarla ayrı kalem olarak geçmez. Talk kaynaklı tablo C-1,c silikatoz içinde değerlendirilir; berilyoz ise solunum sistemi tablosu vermesine rağmen C Grubunda değil, A-2 (berilyum ve bileşikleri) kaleminde yer alır ve kronik formunun yükümlülük süresi 5 yıldır. Kömür tozu için sınır değer Tozla Mücadele Yönetmeliğinin ekinde ayrıca verilmiştir (%5 ve daha az SiO2 içeren solunabilir toz 2,4 mg/m³; %5'ten fazlası için 10/(%SiO2+2) mg/m³).

Beş grup: A — kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları; B — meslekî cilt hastalıkları; C — pnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıkları; D — meslek bulaşıcı hastalıklar; E — fizik etkenlerle olan meslek hastalıkları.

Tanı ve izleme rejimi. Pnömokonyoz yönünden yapılan periyodik sağlık muayenelerinde Tozla Mücadele Yönetmeliğinin ekindeki "Pnömokonyoz Tanı Şeması" dikkate alınır. Sağlık gözetimi; risk değerlendirmesi, aralıklarla yapılan toz ölçüm sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak işyeri hekimince belirlenen sıklıkta tekrarlanır ve her çalışan için sağlık kaydı tutulur.

Radyolojik değerlendirmede iki ayrı rejim vardır: asbest ve kuvars içeren tozlarda radyografiler okuyucu tarafından ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırılmasına göre değerlendirilir, farklı sonuçlar okuyucularca birlikte değerlendirilip işverene yazılı bildirilir; diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar. Okuyucu, bu sınıflandırma konusunda eğitim almış hekimdir. Standart akciğer radyografisi en az 35×35 cm ebatındadır.