Silikozis nedir?

Etken maddenin mevzuattaki tanımı. Tozla Mücadele Yönetmeliği, **"Kristal yapıda SiO2"**yi kuvars, tridimit ve kristobalit olarak tanımlar. Silikozise yol açan, silisyumun bu kristal biçimleridir; amorf silika aynı fibrojenik etkiyi göstermez. Bu üçlü sınavda doğrudan sorulur.

Pnömokonyozun mevzuattaki tanımı: "Akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık." Silikozis bu tanımın içine giren, kristal silika kaynaklı fibrojenik bir pnömokonyozdur — yani akciğer dokusunda kalıcı bağ dokusu artışına (fibrozis) yol açar. Buna karşılık inert toz, "solunumla akciğerlere ulaşmasına rağmen akciğerlerde yapısal ve/veya fonksiyonel bozukluk yapmayan toz"dur.

Solunabilir toz. Akciğerin alveol düzeyine ulaşabilen fraksiyon, ilgili maddede aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron büyüklüğünde kristal veya amorf yapıda toz ile çapı üç mikrondan küçük, uzunluğu çapının en az üç katı olan lifsi tozlar olarak tanımlanır. Silikozis riski bu fraksiyonla ilgilidir; daha büyük partiküller üst solunum yollarında tutulur.

Maruziyet sınır değerleri. Tozlar için mesleki maruziyet sınır değerleri ekteki tabloda verilir ve bu değerlerin üstünde olamaz; ölçüm sonuçları ek dikkate alınarak değerlendirilir. Ekin "Özelliği Olan Kayaç veya Mineraller" bölümünde kristal silika için sabit bir sayı değil, SiO2 yüzdesine bağlı bir formül verilmiştir:

Formülün sonucu: tozun SiO2 içeriği arttıkça izin verilen konsantrasyon düşer. Örneğin %8 SiO2 içeren bir solunabilir tozda sınır değer 10 ÷ (8+2) = 1 mg/m³, %23 SiO2'de 10 ÷ 25 = 0,4 mg/m³ olur. Kristobalit ve tridimit kuvarstan iki kat daha katı sınırlandırılmıştır. Aynı tabloda asbest için 0,1 lif/cm³ değeri yer alır; asbest içeren talkta ise Asbest Yönetmeliğindeki değer uygulanır. ZAOD/TWA, günlük 8 saatlik zaman dilimine göre ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama değerdir. Ek, OSHA'nın 1910.1000 numaralı standardına paralel olarak hazırlanmıştır; 6331 uyarınca çıkarılan mevzuatın uygulanmasında uluslararası kuruluşlarca yayımlanmış sınır değerler de dikkate alınabilir.

Riskli işler. Mevzuat silikozisi doğrudan bir iş listesine bağlamaz; ancak Yönetmelik "asbest ve türleri, kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerleri" için özel bir radyolojik izleme rejimi kurar. Kuvars maruziyeti tipik olarak taş ocakları, mermer ve granit işleme, döküm, seramik, cam, kum püskürtme (kot taşlama dâhil) ve tünel-maden işlerinde gündeme gelir.

Meslek hastalığı olarak kabul şartları. Silikozis, Meslek Hastalıkları Listesinin C Grubu — "Pnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıkları" — içinde yer alır. Pnömokonyozun meslek hastalığı sayılabilmesi için sigortalının, havasında pnömokonyoz yapacak yoğunluk ve nitelikte toz bulunan yer altı veya yer üstü işyerlerinde toplam olarak en az üç yıl çalışmış olması şarttır. Ancak havasında yüksek yoğunlukta ve pnömokonyoz yapacak nitelikte toz bulunan işyerlerinde meydana gelmiş, klinik veya radyolojik bulgular ve laboratuvar muayeneleriyle süratli seyrettiği ve ağırlığı saptanmış olgularda, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun kararı ile üç yıllık süre indirilebilir. Pnömokonyoz değerlendirmeleri ILO standartları dikkate alınarak yapılır.

Tanı ve izleme. Periyodik muayenelerde Tozla Mücadele Yönetmeliğinin ekindeki "Pnömokonyoz Tanı Şeması" dikkate alınır. Kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde radyografi sıklığını işyeri hekimi belirler; radyografiler okuyucu tarafından ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırılmasına göre değerlendirilir ve farklı sonuçlar okuyucularca birlikte değerlendirilip işverene yazılı bildirilir. Okuyucu, bu sınıflandırma konusunda eğitim almış hekimdir; standart akciğer radyografisi en az 35×35 cm ebatındadır.