Normlar hiyerarşisi nedir?

İlke. Normlar hiyerarşisi, bir hukuk düzeninde kuralların kademeli bir yapı oluşturduğu ve alt kademedeki normun üst kademedekine aykırı olamayacağı esasına dayanır. Anayasa bu ilkeyi iki uçtan bağlar:

• İlgili madde: "Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
• İlgili madde: "Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler."

Sıralama:

2. kademenin özelliği: andlaşmalar kanun hükmündedir. Anayasa: "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz." 2004'te eklenen cümle bir istisna getirir: "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır."

Bu iki cümle sınavın en sevdiği yerdir. Özeti:

• Andlaşmalar kural olarak kanun düzeyindedir (üstünde değil).
• Andlaşmaların Anayasaya aykırılığı AYM önüne getirilemez.
• Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar, çatışma hâlinde kanundan önce gelir.

İSG açısından bunun karşılığı ILO sözleşmeleridir: TBMM'nin onaylamayı uygun bulduğu ILO sözleşmeleri kanun hükmündedir.

Andlaşmaların onay usulü: Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. İstisna: ekonomik, ticari veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, Devlet Maliyesi bakımından yüklenme getirmemek, kişi hâllerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla yayımlanma ile yürürlüğe konabilir; bu takdirde yayımlarından başlayarak iki ay içinde TBMM'nin bilgisine sunulur. Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmada birinci fıkra (kanunla uygun bulma) uygulanır.

3. kademe: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi. Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir. Beş sınır vardır:

1. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez.
2. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda CBK çıkarılamaz.
3. Kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz.
4. CBK ile kanunlarda farklı hükümler bulunması hâlinde kanun hükümleri uygulanır.
5. TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir.

Dördüncü ve beşinci sınır, CBK'yı kanunun altına yerleştiren hükümlerdir ve sınavda doğrudan sorulur.

4. kademe: yönetmelikler. İki dayanak vardır: Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir; Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve CBK'ların uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağı kanunda belirtilir. Kararnameler ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.

İSG mevzuatında hiyerarşi somut olarak nasıl işler?

Pratik sonuç: bir yönetmelik hükmü 6331'e aykırı olamaz; bir tebliğ de dayandığı kanuna ve — varsa — dayandığı yönetmeliğe aykırı olamaz. İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır; aykırı bir yönetmelik veya tebliğ, idari yargıda iptal davasına konu olabilir.